Gümüşhane'de bir mirasın paylaşımı çoğu zaman bir aile toplantısıyla değil, İstanbul'dan, Ankara'dan, bazen de yurt dışından gelen telefonlarla başlar. İl uzun yıllardır göç verdiği için, bir köydeki tarla ya da yayla evinin mirasçıları ülkenin dört bir yanına dağılmış olabilir. Tapu kaydı birkaç kuşaktır intikal ettirilmemiş, hissedar sayısı onlara ulaşmış taşınmazlar Gümüşhane'de istisna değil, kuraldır. Gezici Hukuk ve Danışmanlık olarak Gümüşhane'deki taşınmazlara ve mirasçılara ilişkin dosyalarda vekillik yapıyoruz.
Mirasçılık Belgesi ve İlk Adımlar
Mirasçılık belgesi, sulh hukuk mahkemesinden ya da noterden alınabilir. Gümüşhane merkezde ve Kelkit, Şiran ile Torul adliyelerinde sulh hukuk mahkemesi bulunur. Mirasçılardan biri İstanbul'da yaşıyorsa belgeyi orada da alabilir; belge Türkiye'nin her yerinde geçerlidir. Ardından tapuda intikal işlemi yapılır ve taşınmazlar mirasçılar adına elbirliği mülkiyeti olarak tescil edilir. Bu aşamada miras kalan taşınmazlar için veraset ve intikal vergisi beyannamesinin süresinde verilmesi de unutulmamalıdır.
Mirası Reddetmek İçin Süre Kaçırılmamalı
Miras bırakanın borçları mal varlığını aşıyorsa mirasçılar mirası reddedebilir. Ret beyanı, mirasçının ölümü öğrendiği tarihten itibaren üç ay içinde sulh hukuk mahkemesine yapılır. Gümüşhane'de bu konu özellikle tarımsal krediler, hayvancılık kredileri ve kefaletler nedeniyle önemlidir: köyde yaşayan bir büyüğün bankaya ya da kooperatife borcu olup olmadığı, büyükşehirdeki mirasçılar tarafından çoğu zaman sonradan öğrenilir. Ölüm tarihinde miras bırakanın ödemeden aciz olduğu açıkça belli ya da resmen tespit edilmişse miras reddedilmiş sayılır; ancak bu durumun tespiti ayrı bir dava gerektirebilir.
Hisseli Köy Arazisi ve Ortaklığın Giderilmesi
Paylaşımda uzlaşamayan mirasçılardan herhangi biri, ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyu) davası açabilir. Gümüşhane'de bu dava sulh hukuk mahkemesinin görevindedir; 2023'ten bu yana ise mahkemeye gitmeden önce arabulucunun önünde bir araya gelmek zorunludur. Mahkeme taşınmazı önce fiziken bölüştürmeyi dener. Ne var ki tarım arazilerinde 5403 sayılı Kanun'un öngördüğü en küçük parsel ölçüsü genellikle buna izin vermez ve sonuçta taşınmazın satılarak bedelinin paylaştırılmasına hükmedilir.
Gümüşhane'ye özgü zorluklar bu davalarda belirgindir:
- Mirasçıların tespiti: Birkaç kuşaktır intikal görmemiş tapularda ölmüş hissedarların mirasçılarının tek tek belirlenmesi ve tebligat çıkarılması.
- Kadastro dışı ve tapusuz alanlar: Köylerde fiilen kullanılan ama tapuda başka kayıtlı ya da hiç kaydı olmayan taşınmazlar; zilyetliğe dayalı tescil talepleri.
- Yayla evleri ve mera: Yayla evlerinin mera veya hazine arazisi üzerinde bulunması hâlinde bu yapıların mülkiyetinin miras kapsamında nasıl değerlendirileceği.
- Fiilî kullanım: Köyde kalan kardeşin yıllardır tarlayı ekmesi, diğer mirasçıların ecrimisil talebi.
Tenkis ve Muris Muvazaası
Gümüşhane'de mirasın en çok kavga çıkaran yanı, ölmeden önce yapılan devirlerdir. Köyde anne babasına bakan çocuğa tarlanın ya da evin tapuda satış adıyla geçirilmesi, gerçekte bir bağış olduğu hâlde diğer kardeşlerin payını ortadan kaldırabilir. Bu durumda diğer mirasçılar, muris muvazaasına dayanarak asliye hukuk mahkemesinde tapu iptali ve tescil isteyebilir. Saklı paylı mirasçının payını aşan bağış ve vasiyetlerde ise tenkis davası gündeme gelir. Tenkis için süre, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden başlayarak bir yıldır; ayrıca vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren on yıl geçmekle dava hakkı düşer.
Gurbetteki Mirasçılar İçin Pratik Yol Haritası
Gümüşhane kökenli ailelerin önemli bir kısmı büyükşehirlerde, bir kısmı da yurt dışında yaşar. Bu mirasçıların Gümüşhane'deki işlemleri yürütebilmesi için genellikle bir vekâletname gerekir. Türkiye'de noterden, yurt dışında ise Türk konsolosluklarından ya da apostil şerhli yabancı noter belgesiyle vekâlet verilebilir. Vekâletnamenin kapsamı, yani dava açma, tapuda satış ya da yalnızca intikal yetkisi verip vermediği, sonradan sorun çıkmaması için baştan doğru belirlenmelidir.
Miras kalan taşınmazlar intikal sonrasında elbirliği mülkiyeti olarak tescil edilir; bu hâlde mirasçılardan biri, belirli bir taşınmazdaki payını tek başına satamaz. Mirasçıların oybirliğiyle elbirliği mülkiyetini paylı mülkiyete çevirmeleri mümkündür. Paylı mülkiyette ise bir paydaşın payını üçüncü kişiye satması hâlinde diğer paydaşların yasal önalım hakkı doğar; bu hak satışın bildirilmesinden itibaren üç ay ve her hâlde satışın üzerinden iki yıl geçmekle düşer. Köydeki tarlanın yabancı birine satılmasını istemeyen kardeşler için bu kural önemli bir güvencedir.
İstanbul'da yaşıyorum, Gümüşhane'deki davaya her duruşmada gelmem gerekir mi?
Vekil aracılığıyla takip edilen miras davalarında mirasçının her duruşmaya katılması gerekmez. Keşif ve bilirkişi incelemesi taşınmazın bulunduğu yerde yapılır; mirasçının bulunması yararlı olabilir ama zorunlu değildir.
Babamdan kalan tarlayı yıllardır kardeşim ekiyor; bir hak talep edebilir miyim?
Paydaşlardan birinin ortak taşınmazı diğerlerini dışlayarak tek başına kullanması hâlinde, diğer mirasçılar ecrimisil isteyebilir. Ecrimisil kural olarak geriye dönük beş yılla sınırlıdır ve paydaşlar arasında çoğu durumda kullanıma karşı açık bir itirazın, yani intifadan men koşulunun ispatı aranır.
Gümüşhane'deki bir miras meselesini nereden başlayarak çözeceğinizi bilmiyorsanız, tapu kayıtlarınızla birlikte Gezici Hukuk ve Danışmanlık ile görüşebilirsiniz.
